( 1 ) و از آن جمله است - شك بعد از فارغ شدن از نماز چه شك به شروط نماز تعلّق گيرد يا باجزاء نماز يا به ركعت‌هاى نماز به شرطى كه يكى از دو طرف شك ، صحّت نماز باشد بنابراين اگر در نماز چهار ركعتى ( بعد از فارغ شدن از نماز ) شك كند كه آيا سه ركعت خوانده يا چهار ركعت يا پنج ركعت ، و در نماز سه ركعتى شك كند كه آيا سه ركعت خوانده يا چهار ركعت يا پنج ركعت ، و در نماز دو ركعتى شك كند كه آيا دو ركعت خوانده يا بيشتر و يا كمتر ، بايد در همهء اينها بنا را بر صحيح بگذارد بر خلاف آنجائى كه در نماز چهار ركعتى بين سه و پنج شك كند ، و در سه ركعتى بين دو و چهار ( شك كند ) كه نمازش در نظاير اين دو مثال باطل است . ( 2 ) و از آن جمله است - شك كسى كه زياد شك مىكند ، چه در ركعات نماز باشد يا در كارهاى آن و يا در شرايط آن ، بنابراين بايد بنا بگذارد آنچه را كه شك دارد ، بجا آورده است ، اگر چه در محلّ آن باشد ، مگر آن كه ( بنا گذاشتن بر انجام ) موجب فساد باشد كه بايد بنا را بر عدم آن بگذارد ، و اگر كسى در چيز خاصّى از نماز يا در نماز مخصوصى زياد شك مىكند ، اين حكم ( كثير الشك ) اختصاص به همان مورد خاص يا نماز مخصوص دارد ، پس اگر در غير آن كار خاصّ شك نمايد ، بايد طبق وظيفه‌اى كه در شك ( براى غير كثير الشك ) هست ، عمل نمايد . ( 3 ) مسألهء 1 - مرجع در تشخيص كثير الشك بودن عرف است ( كه مردم بگويند زياد شك مىكند ) و بعيد نيست كسى كه سه نماز پشت سر هم را بدون شك نخواند ، كثير الشك شمرده شود و در صدق كثير الشك بودن شرط است كه اين شكها در اثر عوارضى ؛ همچون ترس يا خشم يا ناراحتى و مانند اينها از چيزهائى كه حواس را پرت مىكند ، نباشد . ( 4 ) مسألهء 2 - اگر شك كند كه آيا حالت كثير الشك بودن به او دست داده يا نه ، بايد بنا را بر عدم آن بگذارد ، و اگر شخص كثير الشك در زوال اين حالت شك نمايد ، بايد بنا را بر بقاء اين حالت بگذارد در صورتى كه اين شك در اثر امور خارجيّه پيدا شده باشد ، ولى اگر در اثر ندانستن معنى و مفهوم « كثير الشك » باشد ، بايد طبق وظيفه‌اى كه در شك ( براى غير كثير الشك ) هست ، عمل نمايد . ( 5 ) مسألهء 3 - براى كثير الشك جايز نيست به شك خود اعتنا كند ، بنابراين اگر در آوردن ركوع شك دارد و حال آن كه در محل است ، جايز نيست ركوع نمايد و اگر ركوع كند ، نمازش باطل است . و ( اگر در حمد و سوره شك نمايد ، ) احتياط آن است كه قرائت و ذكر را حتى به قصد قربت براى رسيدن به واقع رجاء هم نياورد ، بلكه جايز نبودن آن خالى از قوّت نيست . ( 6 ) و از آن جمله است - شك هر يك از امام و مأموم در ركعات نماز با ( يقين داشتن و ) حفظ ديگرى ، بنابراين هر يك از اينها كه شك كند ، بايد به ديگرى رجوع نمايد ، و جارى شدن اين حكم نسبت به شك در كارهاى نماز هم خالى از وجه نيست . ولى كسى كه گمان دارد ، نبايد به كسى كه يقين دارد رجوع نمايد ، بلكه بايد طبق گمان خود عمل نمايد ، و بنا بر اقوا كسى كه شك دارد ، بايد به كسى كه گمان دارد رجوع نمايد ، و اگر امام جماعت در شك باشد ، و مأمومين داراى يقين‌ها و اعتقادهاى مختلف هستند ، نبايد ، امام به آنها رجوع كند ، ولى اگر بعضى